:: БҮГІНГІ ЗИЯЛЫНЫҢ «РЕҢІ» БАСҚА

Просмотров: 816 Рейтинг: 0.0

Ол интеллигенция отбасынан шыққан. Атасы – Біләл Сүлеев. Ораз Жандосов екеуі алғашқы қазақ университетінің негізін қалаған. Әжесі Фатима Ғабитова – әдебиеттанушы, фольклортанушы. Асылдың сынығы, публицист, журналистикада өзіндік қолтаңбасы бар азамат Жәнібек Сүлеевпен қазақ зиялылары, олардың алатын орны, мән-маңызы жайында сұхбаттасудың орайы келді.

– Бүгінде біз егеменді елміз. Тәуел­сіздік алғанымызға да біраз жыл болды. Бір сөзбен айтсақ, ға­сыр­­дың төрттен бір бөлігі өтті (26 жыл­дан асты)… Бірақ осы тәуел­сіз­дік бізге, қазақтарға шығармашылық ер­кіндікті қаншалықты бере алды? Осы­ған орай, не айта аласыз, сені­міңіз ақталды ма?

– «Шығармашылық еркіндік» деп сұрақты қызық қойдыңыз. Гу­манитарлық жағынан айтсақ, оның ішінде көркем әдебиет не бас­қаларда еркіндік бір қарағанда бар секілді. Алайда шығарма­шы­лық­ты, оның мән-мағынасы мен биік­тігін көрсететін еркіндік жоқ. Неге дейсіз ғой. Мәселен, жоғары деңгейдегі не болмаса өзіне дес бер­мейтін, тек бір-екі басылымда басылып қана қоймай, ел ішінде жақ­сы таралып, жұрт іздеп жүріп оқи­тын шығарма жоқ қазір. Әрине, ақын не прозаик бар да шығар, болуы да мүмкін. Бірақ «Жұлдыз», «Простор» деген журналдар бұ­рын­ғы салмағын жоғалтқанын мойын­дауымыз керек. Ал аймақтарда шығып жатқан басылымдар да ешқандай леп, салар ой жоқ. Бір сөзбен айтсақ, қалың елге ұнайтындай қызықты емес. Тіпті гуманитарлық салаға жатпайтын ғылымның өзінде шығармашылық еркіндік байқалмайды. Салыстырмалы түрде қарасақ, бәрі айдан анық. Мәселен, сол КСРО дәуірінде үлкен мемлекеттік тапсырыстар болатын, соны игере отырып, «шығармашылық еркіндік» туындайтын. Бүгінде біз­дегі ғылымның деңгейі қандай еке­ні бәріне белгілі. Ол жерде шығармашылық еркіндікті былай қойыңыз, басқасы түгілі, белг­ленген нәтижені көрсете алмай отырмыз. Себебі, әлі де болса ғы­лым­мен айналысуға толық мүм­кін­дік жасалмаған. Оның үстіне, қалай десек те, ғылымның негізі Ресей немесе Батыста, АҚШ-та қалған. Міне, сол жақта шығармашылық еркіндік бар деп сеніммен айтуға болады. Өйткені өндірістен бастап, бәсекелестік деңгейге жету дегі мектеп пен жолдары жасақталған. Бізде ол жағы тыныш. Бейне бір «комада» жүргендейміз. Осыны көріп отырып, «сенім ақталғандығы» жайында бірдеңе айту да қиын. Бұл тек «шығармашылық еркіндікке» ғана қатысты емес. Қазір бір ғана нәрсені байқауға болады. Ол – "нарықтық экономика" бәрін шайып әкетті.

Сіздің шығу тегіңіз, түптамы­рыңыз анау қазақтың зиялылар отбасынан басталады. Атаңыз Семейдегі алашордалық ұйымның хатшысы болса, әкеңіз – таза интеллегент, жазушы. Осы күнде біздің қазақ интеллигенциясының алатын орны қандай? Қазақстанда оның маңызы бар ма?

– Әкем жайында қосарым бар. Әкем жазушы емес. Оның соңғы жұмыс істеген орны – ҚазКСР Жазушылар одағы болса да. Онда он жылдан астам уақыт істеді. 70- жылдары баға жетпес қызмет­кер­дің бірі болды. Сол кездегі Одақтас мемлекеттерден не шетелден кел­ген делегацияны күтіп алып, олар­мен тең дәрежеде сөйлесіп, ауы­зына қарататын. Негізі, ондай де­легациялар жазушылардан тұр­а­тын. Сондықтан да оны болмай қал­ған зерттеуші-ғалым деуге бо­лады. Өйткені сол кездегі ең мықты, білікті мамандарымен дүр­кіреп тұрған Мәскеудің мемле­кет­тік уни­верситетінің Түркі филология факультетін бітірген. Ол-ол ма, мына бір парадоксты айт­саңыз­­шы! КСРО кезінде ол өз мүм­­кіндігін тек Кеңеске қарайтын үш қалада ға­на шыңдай алар еді. Ол – Мәс­кеу, Ленинград және Баку. Қалған бас­қа жердің бірі, тіпті Алматы да оған сай емес еді. Сол жағынан әкемнің інісі – Мұрат Әуезовті де айтуға болады. Оның алған білімі – қытайтану. Аға­мыз осы маман­дық­ты өз әкесінің айтуымен таңдаған.

Әрине, ол кездегі кеңестік Қазақстанға синолог керек емес еді. Бірақ кейіннен Мұрат Мұхтар­ұлы Қытай Халық Республикасын да Қазақстанның Төтенше және өкілетті елшісі болғанда, сол білімі қажетіне ж­рады. Соған қарағаңда, әкесі көп нәрсені алдын-ала білген бе деймін. Себебі, кеңес дәуірінде Қазақстанда Қытайды зерттейтін ешбір ғылыми ұйым болған емес. Тіпті қазірдің өзінде де жоқ. Ал Қытай болса, Қазақстанды жан-жақ­ы тану үшін нешетүрлі ғылыми-зерттеу орталықтарын үйлестіріп жатыр.

Сіздің сұрағыңызға оралар болсам, осыдан 30 жыл кейінге ше­гініп, салыстырсам, бүгінде – зиялы қауымның қандайда бір ерекше орны бар деп айтуға келмейді. Кеңестік кезде ғылыми-тех­никалық не атышулы шығармашылық интеллигенция деп бөлінсе де, ол қоғамның негізгі бөлігі деген түсінік болған. Бүгінде ондай түсінік мүлдем жойылып, бей­не бір өткен ғасырдың қалдығына айналды. Оның орнына интел­лек­туал үлкен сұраныста. Бірақ ол бір даналық өнім. Ал ол «бізде бар ма?» деген сұраққа жауап беру өте қиын. Әрине, коммуникацияның жаңа ауқымда дамуына байла­ныс­ты пікір білдіретін лидерлер пайда болуда. Арасында бірегей тұлғалар да бар. Олардың да интеллектуалдыққа наразылығы бар. Меніңше, зиялы қауым деген түсінік қолданыста қалады, бірақ басқа реңкте болады.

Ал біздің зиялы қауымның мәр­тебесінің түсуіне не себеп? Мүм­кін бүгінгі заманның тіршілігіне ке­реғар процесс шығар. Өйткені қазір шоу-бизнес жұлдыздарының дәуірі. Олардың арасынан әншіні де, актерді де табуға болады. Неге ақын-жазушылар көрінбейді?

– Біріншіден, эстраданы немесе бүгінгі тілмен айтсақ, шоу-бизнеспен көңіл көтеріп, бой жазатын мәдениетті шығармашылық еңбек пен көркемсурет не өнердің салмақты жанрлары кіретін мәдениетпен шатастыруға болмайды. Екіншіден, шоу-бизнес пен эстрада жұлдыздары оған жалынышты емес. Жалпы, екеуін салыстыратын дүние емес, бұған объективті қарау керек. Себебі, халықтың махабба­ын иелену, бір қауым елдің табынушысына айналу – объективті нәрсе. Танымал әншілер осыдан бұ­рын да танымалдығымен, атақ-даңқымен «салмақты» жанрлар­мен бәсекеге түсе алатын. Менің­ше, бұл – объективті көрініс.

Қалай олайсыз, бүгінде үкімет зия­лы қауымның пікіріне құлақ аса ма?

– Үкімет кімге болса да құлақ асады. Бастысы қоғамда ол пікір тудыратын, халыққа қызықты адам болуы керек. Міне, осындай адаммен немесе топпен үкімет тіл табысуға не жолын бөгеуге тыр­сады. Сіз айтып отырған зиялы қауым қазір санаулыақ. Ал әлеуметтік желіде қоғамдық пікір тудыратын көшбасшылар шу көтеруі мүмкін. Бірақ қалай десек те, халықтың негізгі бөлігіне ешқан­дай да әсері болмайды. Соған орай мына нәр­сені ойға түю керек. Түй­дек-түй­дек пікір туғызатын ұлы тұлғалар не сондай тұлға­лар­дан құралған топ жоқтың қасы. Сонда кімге құлақ асамыз?

Сіз бір сұхбатыңызда «біз, қазақтар, әлі өз-өзімізді танып біл­ген жоқпыз» дегенсіз. Зиялы қауым­ның алдында біз қандаймыз? Қазір «адам адамға қасқыр» деген сөз «қазақ қазаққа қасқыр» деп өзгеруіне қалай қарайсыз? Әзіл болса да, бұл шындық секілді.

– Әлі де солай ойлаймын. Мәселен, бізде тарихшылар, этнографтар, антропологтар, сарапшылар ақыр соңында сол бір жазушылар бар. Бірақ бізде әлі де болса қандайда бір іргелі, түбіне дейін зерттеліп, жүйелі түрде беретін білім жоқ. Бір кездері көшпенді, дәстүрлі халықты ашатындай қазақтың өткенін айтатын не бар? Тіпті ол жайында тұтас түсінік, сипаттама түгілі дәстүрлі халықтың хандық дәуірде не болғаны, кейінгі кеңестік тәжірибеге түскендігі жайында ештеңе жоқ. Осыған қарапақ, осы күнге дейінгі өткен жолды толығымен ұғыну мүмкін емес. Мүмкін осыдан да шығар, сұрағыңыздың туындауы: зиялы қауымның алдында біз қандаймыз? Ендеше, ешқандайда емеспіз… Егер зиялы қауым бір ұлттың, халықтың бетке ұстары болса, небір қазақы идеялардың қозғаушысы солар ғой. Бірақ біз, бағана ғана, жоғарыда зиялы қауы­ның жоқтығын мойындадық. Мейлі ол өткен тарих, сол бір кеңестік түсінік болсын, ол нәрсе бізде жоқ. «Адам адамға қасқыр» деген ежелгі Римнің астарлы сөзі. Шыны керек, адамгершілікке жат­паса да, бұл – бір шетінен әділ сөз. Ал «қазақ қазаққа қасқыр» де­генге келсек, бұл жерде сөз өзімізге тимей ме?

Бүгінде көп журналист ақшаға жазады. Бірі – мерейтой болса, енді бірі шенеуніктер мен бизнесмендердің ата тегі жайында жаза­тын кітаптар, мақалалар көбеюде. Мүмкін осының бәрі сіз айтқан, на­­рықтық экономиканың әсері болар. Осыдан шығатын жол бар ма?

– Бұдан шығатын жол жоқ. Себебі, кеңестік кезеңде шығар­ма­шылық интеллигенция, оның ішінде журналистер де кеңестік би­ліктің дәлелдеусіз қабылданатын негізгі идеологиялық пікірге жұмыс істейтін. Қазір олардың билікке «қызмет етуі»  тіптен жақындай түсті. Ол идеологиялық бағыт­та емес. Керісінше, әкімшілік ресурстың тетігіне әсер ететін ең негізгі тап ретінде сипат алды. Бұған таңғалудың да керегі жоқ. Себебі, біздің барымыз – басқарушы элита. Ал оның өкілі, беткеұстарлары адамнан тұрмай ма? Адамдар өте мансапқор. Ел алдында заңды тұрғыда ғана емес, әдемі, жақсы көрінгісі келеді. Міне, осы әдемілікті жасау – қажеттілік. Ол үшін біреуге ақысын берсе, енді бірін жасауға міндеттейді. Бұл да насихат, тек жекелеген адамдарға жұмыс істейді…

 – Әңгімеңізге рақмет!

Сұхбаттасқан Анар ҚОНЫС

Толығырақ: https://aikyn.kz/2018/10/27/71679.html?fbclid=IwAR1JR49OArAdGJLsFZGXP2E8zGxZ1HQyoCUlP3GlAxFCImbCT1ZxfAcJwPo

Голосов еще нет